https://manta.azaruniv.ac.ir/ مطالعات نقدی تطبیقی در ادب عربی fa daily 1 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 https://manta.azaruniv.ac.ir/article_15106.html مدرنیته به عنوان پدیده‌ای تاریخی است که آثار و پیامدهای آن در جمیع اقسام حیات بشری بروز کرد، این پدیده نوظهور رهاوردی از تمدن و جامعه غربی به جهان بود که در اکثر جوامع با قدرت مثال زدنی جامعه سنتی را تحت تاثیر قرار داد و قدرت واقعی خود را نشان داد. نقد جامعه شناختی یکی از شیوه‌های نقد و مطالعه آثار ادبی است که در این شیوه به بررسی محتوای اثر و ارتباط آن با اجتماع ‌پرداخته می‌شود. در این نقد از نظریات متفکرینی چون لوکاچ، گلدمن، گیدنز و... استفاده می‌شود. علی رغم اینکه گیدنز باور به دوام نرم سنتی جامعه در برابر هجوم مدرنیته دارد، اما نجیب محفوظ رمان نویس شهیر مصری، در رمان «یوم قتل الزعیم» از شرایطی در جامعه مصر سخن می‌گوید که مدرنیته به درجه قابل توجهی از ثبوت و دوام در بیشتر نهادهای جامعه رسیده است. هدف این پژوهش بررسی جلوه‌های مدرنیته داستان در این رمان نجیب محفوظ از منظر جامعه شناختی به روش توصیفی تحلیلی است. نتایج این بررسی نشان می‌دهد که جامعه مصری به تصویر کشیده شده در این رمان از لحاظ اجتماع، سیاست و اقتصاد کاملا به مدرنیته گردن نهاده است و تنها جایی که نمی‌توان اثر مشهودی از مدرنیته در آن دید فرهنگ (عقاید) مصری است. در این رمان تمام شخصیت‌های داستان به جز پدر رنده سلیمان مبارک به مفاهیم دینی و اعتقادی جامعه سنتی مصر باورمند هستند و نمی‌توان شخصیتی را در داستان یافت که به طور نظام‌مند به باورها و عقاید سنتی تاخته، آنها را نقد و عقاید مدرن را بر آنها جایگزین کرده باشد. https://manta.azaruniv.ac.ir/article_15103.html از دهه‌ی ۱۹۶۰ میلادی به بعد، روایت‌شناسی به‌عنوان شاخه‌ای مهم از مطالعات ادبی شکل گرفت و تمرکز خود را بر تحلیل سازوکارهای روایت و چگونگی تولید معنا در متون ادبی نهاد. در این میان، نظریه‌ی رولان بارت، ابزاری نظام‌مند برای تحلیل ساختارهای درونی روایت و فرآیندهای معنا‌سازی فراهم کرده است. با وجود کاربرد گسترده‌ی این نظریه در نقد متون غربی، بررسی نظام‌مند آثار شاخص ادبیات عربی، به‌ویژه رمان ذاکِرَة الجسد احلام مستغانمی، از منظری بینارشته‌ای، می‌تواند به گسترش نقد ساختارگرایانه در حوزه‌ی ادبیات معاصر عربی بیانجامد. هدف پژوهش حاضر، عبور از تحلیل سطحی رمان و ارائه‌ی تحلیلی عمیق از نحوه‌ی شکل‌گیری معنا در آن است. روش این پژوهش، بر مبنای تحلیلی ـ توصیفی است و جامعه‌ی آماری آن متن کامل رمان ذاکِرَة الجسد است. نتایج نشان می‌دهد که رمزگان چیستانی و کنشی در رمان مذکور، عامل اصلی پویایی و تعلیق روایت‌اند و با طرح معماهای متوالی و تأخیر در افشای معنا، ذهن خواننده را درگیر فرآیند کشف می‌سازند. از سوی دیگر، رمزگان نمادین و فرهنگی با تکیه بر تقابل‌هایی چون سنت و مدرنیته، عشق و نفرت، مقاومت و سازش، زمینه‌ساز بازنمایی بحران هویت فردی و جمعی پس از انقلاب الجزائر در این اثر ادبی عربی است. در نهایت، مستغانمی با بهره‌گیری از تکنیک های زبان‌شناسانه مانند رمزگان بارت، موفق می‌شود روایتی چندلایه و معنا‌محور بیافریند که در آن تاریخ، عشق و هویت به شیوه‌ای استعاری و درهم‌تنیده بازتاب می‌یابند. https://manta.azaruniv.ac.ir/article_15105.html نقد اجتماعی در شعر معاصر عربی و فارسی: مطالعه‌ای تطبیقی بر آثار قاسم حدّاد و احمد شاملوچکیدهنقد اجتماعی در ادبیّات، همواره به‌عنوان ابزاری مؤثّر برای به چالش کشیدن نابرابری‌ها و بی‌عدالتی‌های موجود در جوامع مختلف به کار رفته است. شاعران با استفاده از زبان و نمادهای ادبی، مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی زمانه خود را نقد کرده و بازتاب‌دهندة صدای مردم بوده‌اند. در این میان، قاسم حدّاد و احمد شاملو از جمله شاعرانی هستند که نقد اجتماعی در آثارشان نقش برجسته‌ای داشته است. این مقاله به تحلیل و مقایسة نقد اجتماعی در اشعار قاسم حدّاد؛ شاعر بحرینی، و احمد شاملو؛ شاعر ایرانی، می‌پردازد. هدف اصلی پژوهش، بررسی بازتاب مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در آثار این دو شاعر و کشف اشتراکات و تفاوت‌های موجود در نقد اجتماعی آن‌هاست. حدّاد با بهره‌گیری از تصاویر طبیعی و نمادهای بومی، وضعیّت اجتماعی و تلاش برای آزادی در جامعه عربی را نقد کرده و مفاهیم مقاومت و آزادی‌خواهی را به تصویر می‌کشد. در مقابل، شاملو با زبانی ساده و نمادهایی هم‌چون پرنده و نور، به نقد بی‌عدالتی‌های اجتماعی و سیاسی در ایران می‌پردازد. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر مکتب آمریکایی ادبیّات تطبیقی، نقدهای اجتماعی این دو شاعر را بررسی کرده و نشان می‌دهد که با وجود تفاوت‌های فرهنگی، هر دو شاعر دیدگاه‌های مشترکی در مورد نقد اجتماعی دارند. اشعار آنان الهام‌بخش جنبش‌های اجتماعی بوده و نقش برجسته‌ای در پیشبرد مفاهیم انسانی و اجتماعی ایفا کرده است.کلیدواژه‌ها: مسائل اجتماعی، نقد اجتماعی، قاسم حدّاد، احمد شاملو. https://manta.azaruniv.ac.ir/article_15104.html بی‌گمان، دین پرامتدادترین موضوع حیات بشری بوده و آموزه‌های دینی از جمله بایدها و نبایدهای دینی در حوزة حجاب و حیای زنان مسلمان می‌تواند به طور مستقلّ موضوع آثار داستانی قرار بگیرد و اهمیّت آن به هیچ روی، کمتر از سیاست، فرهنگ، عشق و امثال آن‌ها نیست. طرح چنین موضوعاتی به رمان، رویکرد دینی- اسلامی می‌دهد و رمانی را که نویسنده به طور حساب شده و آگاهانه، از چنین رویکردی بیراهه نمی‌رود و رمان و رخدادها و شخصیّت‌‌ها را در خدمت طرح و تبیین آن قرار می‌دهد، می‌توان رمان دینی نامید که احلام الشباب نوشتة نویسندة تونسی، خوله حمدی از آن جمله است. پژوهش پیش رو که با روش توصیفی- تحلیلی در بستر مطالعات کتابخانه‌ای به شیوة اسنادی انجام گرفته در صدد پاسخگوئی به این پرسش اصلی‌است که نویسندة رمان احلام الشباب کدام رویکردها و مضامین اسلامی را مطرح ساخته و بر آنها پای‌فشرده است؟ بر اساس یافته‌های پژوهش، نویسنده در سراسر رمان رویکرد اسلامی داشته و به موضوعات در ارتباط با زنان مثل نحجاب اسلامی‌و مراعات حدود محرم و نامحرم اشارة مستقیم داشته و کنش‌ها و رخدادها را مطابق آموزه‌های ئاسلامی‌در این زمکینه پیش برده است؛ البته به موضوعات دیگری که مشترک بین زنان و مردان هستند مانند کمک به برادران و خواهران ایمانی، حیاورزی و توکّل به خدا، هم پرداخته است.این رمان را می‌توان نمونة أتمّ رمان دینی- اسلامی دانست. https://manta.azaruniv.ac.ir/article_15102.html هنجارگریزی یکی از برجسته‌ترین شگردهای زبانی در شعر معاصر به شمار می‌آید که نقش مهمی در آشنایی‌زدایی، برجسته‌سازی زبان و ارتقای تجربه زیبایی‌شناختی مخاطب ایفا می‌کند. شاعران از طریق این شیوه، زبان معیار را دگرگون ساخته و با دمیدن حیاتی تازه در کلمات، لایه‌های معنایی و هنری نوینی را خلق کرده‌اند. سلمان هراتی، شاعر برجسته فارسی‌زبان، و علی محمود طه، از چهره‌های شاخص شعر معاصر عربی، در آثار پایداری و مقاومت خود به‌طور گسترده از ظرفیت‌های هنجارگریزی بهره جسته‌اند. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی به بررسی تطبیقی هنجارگریزی‌های معنایی، واژگانی و نحوی در اشعار این دو شاعر می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که اشعار آنان سرشار از مضامین عمیق و تأثیرگذار است که در قالب انواع هنجارگریزی، به‌ویژه هنجارگریزی معنایی در هیئت استعاره، تشبیه، تشخیص و دیگر صور خیال، تجلی یافته است. این شگردها به‌ویژه در بازنمایی مفاهیم کلیدی چون شهادت، استعمارستیزی و جهاد نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. بر اساس نتایج، هر دو شاعر توانسته‌اند با بهره‌گیری هنرمندانه از هنجارگریزی، به زیبایی و تأثیرگذاری آثار خود بیفزایند، هرچند میزان و بسامد کاربرد این شگردها در سروده‌های آنان متفاوت است. https://manta.azaruniv.ac.ir/article_15107.html این پژوهش در چارچوب مکتب ادبیات تطبیقی فرانسه و با تمرکز بر «تحلیل تصویر یک سرزمین در ادبیات دیگر ملل»، به واکاوی بازنمایی علمی و فرهنگی خراسان در جلد نخست دانش‌نامه تاریخی وفیات‌الأعیان اثر ابن‌خلکان می‌پردازد. اثری که در سده هفتم هجری در مصر تألیف شده است و به‌عنوان گنجینه‌ای از شرح‌حال شخصیت‌های برجسته جهان اسلام از صدر اسلام تا عصر مؤلف، حاوی اطلاعات جغرافیایی، تاریخی و تمدنی ارزشمندی درباره شهرها و مناطق گوناگون، از جمله خراسان بزرگ است. پژوهش حاضر با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی و پس از تبیین حدود و ثغور تاریخی و جغرافیایی خراسان، به بررسی جلد نخست این کتاب پرداخته تا تصویری ساخته‌شده از خراسان را به‌مثابه یک کانون تمدنی زنده و اثرگذار استخراج و تحلیل نماید. این بررسی نشان می‌دهد که چگونه از خلال شرح احوال علما، ادبا و حکمای خراسانی، شبکه‌ای پیچیده از مراکز علمی، مدارس، شهرها و جریان‌های فکری این سرزمین ترسیم می‌شود که بر جایگاه بی‌بدیل خراسان در تولید و انتشار علم و فرهنگ در گستره جهان اسلام دلالت دارد. نتایج پژوهش بیانگر این است کتاب «وفیات الأعیان» ابن خلکان، به‌ویژه در جلد اول، با تمرکز بر شخصیت‌های خراسانی، تصویری غنی‌ از خراسان بزرگ به‌عنوان یک قطب علمی، ادبی و اقتصادی در تمدن ایرانی-اسلامی ارائه می‌دهد. نویسنده با ذکر جزئیات جغرافیایی تاریخی مانند وجه تسمیه شهرها، سازندگان آنها و نام‌های دیگر، به نقش محوری این سرزمین در پرورش دانشمندان و شبکه شهری پیچیده آن می‌پردازد. این اثر، خراسان را در آستانه حمله مغول به‌عنوان یک «ابرتمدن شهری» پیشرفته با هویت فرهنگی ترکیبی و اقتصادی شکوفا معرفی می‌کند.