دانشگاه شهید مدنی آذربایجان
دانشکده ادبیات و علوم انسانی
گروه زبان و ادبیات عربیمطالعات نقدی تطبیقی در ادب عربی1120260121Sociological Criticism of the Manifestations of Modernity in the Novel "The Day of the Assassination of the Leader" Based on Giddens' Theoryنقد جامعهشناختی جلوههای مدرنیته رمان «یوم قتل الزعیم» بر اساس نظریۀ گیدنز1171510610.22049/manta.2026.15106FAمهردادآقائیدانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه محقق اردبیلی،اردبیل، ایرانحسیننظریگروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه محقق اردبیلیJournal Article20251129Modernity is a historical phenomenon whose effects and consequences have appeared in all aspects of human life. This emerging phenomenon was a contribution from Western civilization and society to the world, which in most societies affected traditional society with exemplary power and showed its real power. Sociological criticism is one of the methods of criticizing and studying literary works, in which the content of the work and its relationship with society are examined. This criticism uses the theories of thinkers such as Lukács, Goldman, Giddens, etc. Despite the fact that Giddens believes in the soft durability of traditional society against the onslaught of modernity, the famous Egyptian novelist Naguib Mahfouz, in his novel "The Day of the Assassination of the Leader", speaks of conditions in Egyptian society in which modernity has reached a significant degree of stability and durability in most institutions of society. The aim of this research is to examine the manifestations of modernity in the story in this novel by Naguib Mahfouz from a sociological perspective using a descriptive-analytical method. The results of this study show that the Egyptian society depicted in this novel has completely surrendered to modernity in terms of society, politics, and economics, and the only place where no visible effect of modernity can be seen is Egyptian culture (beliefs). In this novel, all the characters in the story, except for the father of the tyrant Suleiman Mubarak, believe in the religious and ideological concepts of traditional Egyptian society, and no character can be found in the story who systematically attacks traditional beliefs and beliefs, criticizes them, and replaces them with modern beliefs.مدرنیته به عنوان پدیدهای تاریخی است که آثار و پیامدهای آن در جمیع اقسام حیات بشری بروز کرد، این پدیده نوظهور رهاوردی از تمدن و جامعه غربی به جهان بود که در اکثر جوامع با قدرت مثال زدنی جامعه سنتی را تحت تاثیر قرار داد و قدرت واقعی خود را نشان داد. نقد جامعه شناختی یکی از شیوههای نقد و مطالعه آثار ادبی است که در این شیوه به بررسی محتوای اثر و ارتباط آن با اجتماع پرداخته میشود. در این نقد از نظریات متفکرینی چون لوکاچ، گلدمن، گیدنز و... استفاده میشود. علی رغم اینکه گیدنز باور به دوام نرم سنتی جامعه در برابر هجوم مدرنیته دارد، اما نجیب محفوظ رمان نویس شهیر مصری، در رمان «یوم قتل الزعیم» از شرایطی در جامعه مصر سخن میگوید که مدرنیته به درجه قابل توجهی از ثبوت و دوام در بیشتر نهادهای جامعه رسیده است. هدف این پژوهش بررسی جلوههای مدرنیته داستان در این رمان نجیب محفوظ از منظر جامعه شناختی به روش توصیفی تحلیلی است. نتایج این بررسی نشان میدهد که جامعه مصری به تصویر کشیده شده در این رمان از لحاظ اجتماع، سیاست و اقتصاد کاملا به مدرنیته گردن نهاده است و تنها جایی که نمیتوان اثر مشهودی از مدرنیته در آن دید فرهنگ (عقاید) مصری است. در این رمان تمام شخصیتهای داستان به جز پدر رنده سلیمان مبارک به مفاهیم دینی و اعتقادی جامعه سنتی مصر باورمند هستند و نمیتوان شخصیتی را در داستان یافت که به طور نظاممند به باورها و عقاید سنتی تاخته، آنها را نقد و عقاید مدرن را بر آنها جایگزین کرده باشد.https://manta.azaruniv.ac.ir/article_15106_709ce800a46ac89af3c39325dc140565.pdfدانشگاه شهید مدنی آذربایجان
دانشکده ادبیات و علوم انسانی
گروه زبان و ادبیات عربیمطالعات نقدی تطبیقی در ادب عربی1120260207Structural Narratology of Ahlam Mosteghanemi's Novel "The Body's Memory" Based on Roland Barthes' Five Codesروایت شناسی ساختاری رمان «ذاکرة الجسد» اثر احلام مستغانمی بر اساس رمزگان پنچگانه رولان بارت19351510310.22049/manta.2026.15103FAعبداللهحسینیدانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.ریحانهبناییدانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.سید شاهوابراهیم زادهدانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.Journal Article20251127Since the 1960s, narratology has emerged as a significant branch of literary studies, focusing on analyzing narrative mechanisms and the production of meaning in literary texts. Within this field, Roland Barthes' theory, introducing the five codes, provides a systematic tool for analyzing the internal structures of narrative and the processes of meaning-making. Despite the widespread application of this theory in Western literary criticism, a systematic examination of prominent works of Arabic literature—particularly Ahlam Mosteghanemi's novel *The Body's Memory* from an interdisciplinary perspective—can contribute to the expansion of structuralist criticism in contemporary Arabic literature. The present study aims to move beyond a descriptive summary of the novel's content and provide an in-depth analysis of how meaning is constructed within it. The research method is analytical-descriptive, and the statistical population is the complete text of the novel *The Body's Memory .The findings indicate that the hermeneutic and proairetic codes are the main drivers of dynamism and suspense in the narrative. By posing sequential enigmas and delaying the revelation of meaning, they engage the reader's mind in the process of discovery. On the other hand, the symbolic and cultural codes, relying on dichotomies such as tradition vs. modernity, love vs. hatred, and resistance vs. compromise, facilitate the representation of the crisis of individual and collective identity in post-revolutionary Algeria within this Arabic literary work. Ultimately, by employing linguistic techniques aligned with Barthes' codes, Mosteghanemi successfully creates a multi-layered and meaning-driven narrative in which history, love, and identity are reflected in a metaphorical and intertwined manner.از دههی ۱۹۶۰ میلادی به بعد، روایتشناسی بهعنوان شاخهای مهم از مطالعات ادبی شکل گرفت و تمرکز خود را بر تحلیل سازوکارهای روایت و چگونگی تولید معنا در متون ادبی نهاد. در این میان، نظریهی رولان بارت، ابزاری نظاممند برای تحلیل ساختارهای درونی روایت و فرآیندهای معناسازی فراهم کرده است. با وجود کاربرد گستردهی این نظریه در نقد متون غربی، بررسی نظاممند آثار شاخص ادبیات عربی، بهویژه رمان ذاکِرَة الجسد احلام مستغانمی، از منظری بینارشتهای، میتواند به گسترش نقد ساختارگرایانه در حوزهی ادبیات معاصر عربی بیانجامد. هدف پژوهش حاضر، عبور از تحلیل سطحی رمان و ارائهی تحلیلی عمیق از نحوهی شکلگیری معنا در آن است. روش این پژوهش، بر مبنای تحلیلی ـ توصیفی است و جامعهی آماری آن متن کامل رمان ذاکِرَة الجسد است. نتایج نشان میدهد که رمزگان چیستانی و کنشی در رمان مذکور، عامل اصلی پویایی و تعلیق روایتاند و با طرح معماهای متوالی و تأخیر در افشای معنا، ذهن خواننده را درگیر فرآیند کشف میسازند. از سوی دیگر، رمزگان نمادین و فرهنگی با تکیه بر تقابلهایی چون سنت و مدرنیته، عشق و نفرت، مقاومت و سازش، زمینهساز بازنمایی بحران هویت فردی و جمعی پس از انقلاب الجزائر در این اثر ادبی عربی است. در نهایت، مستغانمی با بهرهگیری از تکنیک های زبانشناسانه مانند رمزگان بارت، موفق میشود روایتی چندلایه و معنامحور بیافریند که در آن تاریخ، عشق و هویت به شیوهای استعاری و درهمتنیده بازتاب مییابند.https://manta.azaruniv.ac.ir/article_15103_902edc14b69474f795e2637a67cad72b.pdfدانشگاه شهید مدنی آذربایجان
دانشکده ادبیات و علوم انسانی
گروه زبان و ادبیات عربیمطالعات نقدی تطبیقی در ادب عربی1120260207Social Criticism in Contemporary Arabic and Persian Poetry: A Comparative Study of the Works of Qassim Haddad and Ahmad Shamluنقد اجتماعی در شعر معاصر عربی و فارسی: مطالعهای تطبیقی بر آثار قاسم حدّاد و احمد شاملو37551510510.22049/manta.2026.15105FAرضاکوچریدانش آموخته دکتری زبان و ادبیّات عربی، دانشکده ادبیات و زبانهای خارجی دانشگاه آزاد اسلامی واحد مهاباد، مهاباد، ایران. (نویسنده مسئول)شهنازعلی پوردانش آموخته کارشناسی زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و زبانهای خارجی دانشگاه خوارزمی کرج، کرج، ایران.فهیمهیگانه دیزج وراستادیار، زبان و ادبیات عربی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.Journal Article20251116Social Criticism in Contemporary Arabic and Persian Poetry: A Comparative Study of the Works of Qasim Haddad and Ahmad Shamlou<br /><br />Abstract<br />Social criticism in literature has always served as an effective tool for challenging inequalities and injustices present in various societies. Through the use of artistic language and literary symbols, poets critique the social, political, and cultural issues of their time and reflect the voice of the people. Among such poets, Qasim Haddad and Ahmad Shamlou stand out as figures whose works prominently engage with social critique. This article analyzes and compares social criticism in the poetry of Qasim Haddad, the Bahraini poet, and Ahmad Shamlou, the Iranian poet. The main objective of the study is to examine how social, political, and cultural issues are reflected in the works of these two poets, and to identify the similarities and differences in their approaches to social criticism. Haddad, drawing on natural imagery and indigenous symbols, critiques social conditions and the struggle for freedom in Arab societies, portraying themes of resistance and the quest for liberation. In contrast, Shamlou employs simple language and symbols such as birds and light to critique social and political injustices in Iran. Using a descriptive–analytical method and based on the American School of Comparative Literature, this study examines the social critiques expressed by both poets and demonstrates that despite cultural differences, they share common perspectives on social criticism. Their poetry has inspired social movements and played a significant role in advancing humanistic and social concepts.<br /><br />Keywords: Social issues, social criticism, Qasim Haddad, Ahmad Shamlou.نقد اجتماعی در شعر معاصر عربی و فارسی: مطالعهای تطبیقی بر آثار قاسم حدّاد و احمد شاملو<br />چکیده<br />نقد اجتماعی در ادبیّات، همواره بهعنوان ابزاری مؤثّر برای به چالش کشیدن نابرابریها و بیعدالتیهای موجود در جوامع مختلف به کار رفته است. شاعران با استفاده از زبان و نمادهای ادبی، مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی زمانه خود را نقد کرده و بازتابدهندة صدای مردم بودهاند. در این میان، قاسم حدّاد و احمد شاملو از جمله شاعرانی هستند که نقد اجتماعی در آثارشان نقش برجستهای داشته است. این مقاله به تحلیل و مقایسة نقد اجتماعی در اشعار قاسم حدّاد؛ شاعر بحرینی، و احمد شاملو؛ شاعر ایرانی، میپردازد. هدف اصلی پژوهش، بررسی بازتاب مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در آثار این دو شاعر و کشف اشتراکات و تفاوتهای موجود در نقد اجتماعی آنهاست. حدّاد با بهرهگیری از تصاویر طبیعی و نمادهای بومی، وضعیّت اجتماعی و تلاش برای آزادی در جامعه عربی را نقد کرده و مفاهیم مقاومت و آزادیخواهی را به تصویر میکشد. در مقابل، شاملو با زبانی ساده و نمادهایی همچون پرنده و نور، به نقد بیعدالتیهای اجتماعی و سیاسی در ایران میپردازد. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر مکتب آمریکایی ادبیّات تطبیقی، نقدهای اجتماعی این دو شاعر را بررسی کرده و نشان میدهد که با وجود تفاوتهای فرهنگی، هر دو شاعر دیدگاههای مشترکی در مورد نقد اجتماعی دارند. اشعار آنان الهامبخش جنبشهای اجتماعی بوده و نقش برجستهای در پیشبرد مفاهیم انسانی و اجتماعی ایفا کرده است.<br />کلیدواژهها: مسائل اجتماعی، نقد اجتماعی، قاسم حدّاد، احمد شاملو.https://manta.azaruniv.ac.ir/article_15105_a6153bd7feacc7a1d84a55991010ced2.pdfدانشگاه شهید مدنی آذربایجان
دانشکده ادبیات و علوم انسانی
گروه زبان و ادبیات عربیمطالعات نقدی تطبیقی در ادب عربی1120260207Criticism and Analysis of the Islamic Approach in the Actions of the Novel "Ahlam Al-Shabab" By Khawla Hamdiنقد و تحلیل رویکرد اسلامی در کنشهای رمان «أحلام الشباب» اثر خوله حمدی57671510410.22049/manta.2026.15104FAیعقوبمقدیمیگروه آموزشی زبان و ادبیات عربی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریزJournal Article20251206Undoubtedly, religion has been the most enduring theme of human existence, and religious teachings, including the precepts and prohibitions concerning the hijab and modesty of Muslim women, can independently serve as the subject of fictional works in Islamic countries. Addressing such themes imbues a novel with a religious or Islamic orientation, and a novel in which the author consciously and deliberately adheres to this approach, subordinating events and characters to articulate and elucidate it, can be termed a religious novel; Ahlam al-Shabab by the Tunisian author Khawla Hamdi is a prime example. The present study, employing a descriptive-analytical method through documentary library research, seeks to answer the following primary research question: What Islamic themes and motifs does the author of Ahlam al-Shabab explore within her Islamic framework? The findings reveal that the author maintains a consistent Islamic approach throughout the novel, directly addressing issues pertaining to Muslim women, such as the hijab and the observance of boundaries between mahram and non-mahram, while advancing the plot and character actions in accordance with Islamic teachings. Furthermore, the novel tackles themes common to both men and women, such as assisting brothers and sisters in faith, practicing modesty, and placing one's trust in God (tawakkul). Ultimately, this novel can be regarded as a quintessential exemplar of the religious/Islamic novel.<br /><br />بیگمان، دین پرامتدادترین موضوع حیات بشری بوده و آموزههای دینی از جمله بایدها و نبایدهای دینی در حوزة حجاب و حیای زنان مسلمان میتواند به طور مستقلّ موضوع آثار داستانی قرار بگیرد و اهمیّت آن به هیچ روی، کمتر از سیاست، فرهنگ، عشق و امثال آنها نیست. طرح چنین موضوعاتی به رمان، رویکرد دینی- اسلامی میدهد و رمانی را که نویسنده به طور حساب شده و آگاهانه، از چنین رویکردی بیراهه نمیرود و رمان و رخدادها و شخصیّتها را در خدمت طرح و تبیین آن قرار میدهد، میتوان رمان دینی نامید که احلام الشباب نوشتة نویسندة تونسی، خوله حمدی از آن جمله است. <br />پژوهش پیش رو که با روش توصیفی- تحلیلی در بستر مطالعات کتابخانهای به شیوة اسنادی انجام گرفته در صدد پاسخگوئی به این پرسش اصلیاست که نویسندة رمان احلام الشباب کدام رویکردها و مضامین اسلامی را مطرح ساخته و بر آنها پایفشرده است؟ بر اساس یافتههای پژوهش، نویسنده در سراسر رمان رویکرد اسلامی داشته و به موضوعات در ارتباط با زنان مثل نحجاب اسلامیو مراعات حدود محرم و نامحرم اشارة مستقیم داشته و کنشها و رخدادها را مطابق آموزههای ئاسلامیدر این زمکینه پیش برده است؛ البته به موضوعات دیگری که مشترک بین زنان و مردان هستند مانند کمک به برادران و خواهران ایمانی، حیاورزی و توکّل به خدا، هم پرداخته است.این رمان را میتوان نمونة أتمّ رمان دینی- اسلامی دانست.https://manta.azaruniv.ac.ir/article_15104_13ee39ba749997053dc55dc8510b6574.pdfدانشگاه شهید مدنی آذربایجان
دانشکده ادبیات و علوم انسانی
گروه زبان و ادبیات عربیمطالعات نقدی تطبیقی در ادب عربی1120260207A Comparative Study of Non-normativity in the Persistence Poems of Salman Harati and Ali Mahmoud Tahaبررسی تطبیقی هنجارگریزی در اشعار پایداری سلمان هراتی و علی محمود طه69851510210.22049/manta.2026.15102FAابراهیمنامداریدانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه آیت الله بروجردی، بروجرد، ایرانعسگربابازاده اقدمدانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، خوی، ایرانفاطمهگل نامیکارشناسی ارشد رشته زبان و ادبیات عربی دانشگاه پیام نور، تهران، ایرانJournal Article20251011Non-normativity is one of the most prominent linguistic techniques in contemporary poetry, which plays an important role in de-familiarizing, highlighting language, and enhancing the aesthetic experience of the audience. Through this method, poets have transformed the standard language and created new semantic and artistic layers by breathing new life into words. Salman Herati, a prominent Persian-speaking poet, and Ali Mahmoud Taha, prominent figures in contemporary Arabic poetry, have extensively utilized the capacities of non-normativity in their works of stability and resistance. The present study, with a descriptive-analytical approach, conducts a comparative study of semantic, lexical, and syntactic non-normativity in the poems of these two poets. The findings show that their poems are full of deep and influential themes that have been manifested in the form of various non-normativity, especially semantic non-normativity in the form of metaphor, simile, discrimination, and other forms of imagination. These techniques play a decisive role, especially in representing key concepts such as martyrdom, anti-colonialism, and jihad. Based on the results, both poets have been able to add beauty and impact to their works by artistically utilizing non-normativity, although the extent and frequency of the use of these techniques in their poems differ.هنجارگریزی یکی از برجستهترین شگردهای زبانی در شعر معاصر به شمار میآید که نقش مهمی در آشناییزدایی، برجستهسازی زبان و ارتقای تجربه زیباییشناختی مخاطب ایفا میکند. شاعران از طریق این شیوه، زبان معیار را دگرگون ساخته و با دمیدن حیاتی تازه در کلمات، لایههای معنایی و هنری نوینی را خلق کردهاند. سلمان هراتی، شاعر برجسته فارسیزبان، و علی محمود طه، از چهرههای شاخص شعر معاصر عربی، در آثار پایداری و مقاومت خود بهطور گسترده از ظرفیتهای هنجارگریزی بهره جستهاند. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی به بررسی تطبیقی هنجارگریزیهای معنایی، واژگانی و نحوی در اشعار این دو شاعر میپردازد. یافتهها نشان میدهد که اشعار آنان سرشار از مضامین عمیق و تأثیرگذار است که در قالب انواع هنجارگریزی، بهویژه هنجارگریزی معنایی در هیئت استعاره، تشبیه، تشخیص و دیگر صور خیال، تجلی یافته است. این شگردها بهویژه در بازنمایی مفاهیم کلیدی چون شهادت، استعمارستیزی و جهاد نقش تعیینکنندهای دارند. بر اساس نتایج، هر دو شاعر توانستهاند با بهرهگیری هنرمندانه از هنجارگریزی، به زیبایی و تأثیرگذاری آثار خود بیفزایند، هرچند میزان و بسامد کاربرد این شگردها در سرودههای آنان متفاوت است.https://manta.azaruniv.ac.ir/article_15102_f28df68e6733cb47097e5c2e8cffebb2.pdfدانشگاه شهید مدنی آذربایجان
دانشکده ادبیات و علوم انسانی
گروه زبان و ادبیات عربیمطالعات نقدی تطبیقی در ادب عربی1120260207Review of the first volume of Ibn Khallikan's Wafayat al-A'yan from the perspective of Iranological data (Case study of Khorasan)بررسی جلد اول وفیاتالأعیان ابن خلکان از منظر دادههای ایرانشناسی(مطالعه موردی خراسان)871021510710.22049/manta.2026.15107FAحسننجفیاستادیار گروه آموزش زبان و ادبیات عربی دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.نرگسگنجیگروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده زبان های خارجی دانشگاه اصفهانJournal Article20251207This research, within the framework of the French school of comparative literature and focusing on the "analysis of the image of a land in the literature of other nations," examines the scholarly and cultural representation of Khorasan in the first volume of the historical encyclopedia Wafayāt al-Aʿyān (Deaths of Eminent Men) by Ibn Khallikān. This work, compiled in 7th-century Hijri Egypt, serves as a treasury of biographies of prominent figures in the Islamic world from the early Islamic period up to the author's time. It contains valuable geographical, historical, and civilizational information about various cities and regions, including Greater Khorasan.Adopting a descriptive-analytical method and after delineating the historical and geographical boundaries of Khorasan, the present study examines the first volume of this book to extract and analyze the constructed image of Khorasan as a living and influential civilizational hub. This investigation reveals how, through the biographies of Khorasani scholars, literati, and sages, a complex network of scientific centers, schools, cities, and intellectual currents of this land is delineated, indicating Khorasan's unparalleled position in the production and dissemination of science and culture across the Islamic world. The findings of the research indicate that Ibn Khallikān's Wafayāt al-Aʿyān, particularly in its first volume, by focusing on Khorasani personalities, presents a rich image of Greater Khorasan as a scientific, literary, and economic pole within Iranian-Islamic civilization. By mentioning historical-geographical details such as the etymologies of city names, their founders, and their alternative names, the author highlights this land's central role in nurturing scholars and its complex urban network. This work introduces Khorasan on the eve of the Mongol invasion as an advanced "super-urban civilization" with a composite cultural identity and a flourishing economyاین پژوهش در چارچوب مکتب ادبیات تطبیقی فرانسه و با تمرکز بر «تحلیل تصویر یک سرزمین در ادبیات دیگر ملل»، به واکاوی بازنمایی علمی و فرهنگی خراسان در جلد نخست دانشنامه تاریخی وفیاتالأعیان اثر ابنخلکان میپردازد. اثری که در سده هفتم هجری در مصر تألیف شده است و بهعنوان گنجینهای از شرححال شخصیتهای برجسته جهان اسلام از صدر اسلام تا عصر مؤلف، حاوی اطلاعات جغرافیایی، تاریخی و تمدنی ارزشمندی درباره شهرها و مناطق گوناگون، از جمله خراسان بزرگ است. پژوهش حاضر با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی و پس از تبیین حدود و ثغور تاریخی و جغرافیایی خراسان، به بررسی جلد نخست این کتاب پرداخته تا تصویری ساختهشده از خراسان را بهمثابه یک کانون تمدنی زنده و اثرگذار استخراج و تحلیل نماید. این بررسی نشان میدهد که چگونه از خلال شرح احوال علما، ادبا و حکمای خراسانی، شبکهای پیچیده از مراکز علمی، مدارس، شهرها و جریانهای فکری این سرزمین ترسیم میشود که بر جایگاه بیبدیل خراسان در تولید و انتشار علم و فرهنگ در گستره جهان اسلام دلالت دارد. نتایج پژوهش بیانگر این است کتاب «وفیات الأعیان» ابن خلکان، بهویژه در جلد اول، با تمرکز بر شخصیتهای خراسانی، تصویری غنی از خراسان بزرگ بهعنوان یک قطب علمی، ادبی و اقتصادی در تمدن ایرانی-اسلامی ارائه میدهد. نویسنده با ذکر جزئیات جغرافیایی تاریخی مانند وجه تسمیه شهرها، سازندگان آنها و نامهای دیگر، به نقش محوری این سرزمین در پرورش دانشمندان و شبکه شهری پیچیده آن میپردازد. این اثر، خراسان را در آستانه حمله مغول بهعنوان یک «ابرتمدن شهری» پیشرفته با هویت فرهنگی ترکیبی و اقتصادی شکوفا معرفی میکند.https://manta.azaruniv.ac.ir/article_15107_b1a7574070c4b32695bbd60e0f65601b.pdf